هشدار پزشکی: این مطلب آموزشی است و جای معاینهٔ حضوری را نمی‌گیرد. درد ناگهانی، سفتی یا قرمزی برجستگی و استفراغ یعنی اورژانس.
فتق اپی گاستریک: علائم، تشخیص و روش درمان در بزرگسالان
پاسخ کوتاه: فتق اپی گاستریک نوعی فتق شکمی در خط وسط است: برجستگی کوچکی بین انتهای جناق سینه و ناف که چربی یا بافت درونی از شکاف دیوارهٔ شکم از آن بیرون می‌زند. اغلب با درد بالای شکم اشتباه گرفته می‌شود. تشخیص با معاینه است و فتق علامت‌دار معمولاً جراحی می‌خواهد.
علائم خطر: چه زمانی نباید منتظر ماند؟
بیشتر فتق‌های اپی گاستریک کوچک‌اند و خطر فوری ندارند، اما هر فتقی ممکن است گیر کند. اگر یکی از نشانه‌های زیر را دارید، به اورژانس مراجعه کنید (تماس ۱۱۵):
- درد شدید و ناگهانی روی برجستگی یا بالای شکم که بدتر می‌شود
- برجستگی سفت و دردناک که با خوابیدن یا فشار ملایم برنمی‌گردد
- قرمزی، کبودی یا تیره‌شدن پوست روی برجستگی
- تهوع و استفراغ، یا نفخ شدید و ندادن گاز و مدفوع
توضیح بیشتر دربارهٔ گیرکردن: فتق اورژانسی و علائم گیرافتادن.
جای برجستگی من
جایی را که برجستگی دارید روی نقشهٔ خط وسط شکم انتخاب کنید و رفتارش را مشخص کنید. ابزار می‌گوید به کدام مسیر نزدیک‌تر است و پیام آمادهٔ مطب را می‌سازد. تشخیص نیست و چیزی ذخیره نمی‌کند.
پیام آمادهٔ ارسال برای دستیار مطب:
فتق اپی گاستریک چیست؟
در وسط شکم، یک نوار محکم از بافت همبند (خط سفید یا «لینیا آلبا») عضلات دو طرف را به هم وصل می‌کند. «اپی‌گاستر» یعنی ناحیهٔ بالای شکم؛ فتق اپی گاستریک وقتی است که در همین نوار، بین انتهای جناق سینه و ناف، شکاف کوچکی ایجاد شود و از آن چربی یا بافت درونی شکم بیرون بزند. بر خلاف فتق ناف، محل آن بالاتر از ناف است و معمولاً کوچک‌تر.
این فتق اغلب فقط چربی را بیرون می‌آورد و شکاف ممکن است بسیار کوچک باشد؛ برای همین گاهی برجستگی کم‌حجم است ولی دردناک. ممکن است بیش از یک شکاف روی خط وسط وجود داشته باشد. اگر فتق ناف هم دارید، صفحهٔ فتق نافی را ببینید؛ برای تصویر کلی انواع فتق هم فتق چیست؟ مفید است.
چرا ایجاد می‌شود؟ در بیشتر موارد یک عامل منفرد پیدا نمی‌شود؛ ضعف موضعی بافت و فشار تکرارشونده روی دیوارهٔ شکم (سرفهٔ مزمن، زور زدن، بلند کردن بار سنگین، افزایش وزن) نقش دارند.
علائم و شکایت‌های رایج
- برجستگی کوچک و نرم روی خط وسط بالای ناف که ممکن است با ایستادن یا سرفه بیشتر دیده شود.
- درد یا حساسیت موضعی روی همان نقطه، به‌ویژه هنگام خم شدن یا فشار.
- سوزش یا سنگینی بالای شکم که به‌اشتباه به معده نسبت داده می‌شود.
- گاهی هیچ علامتی غیر از یک برجستگی کوچک وجود ندارد.
چون درد این فتق در ناحیهٔ معده حس می‌شود، بعضی بیماران مدت‌ها برای گاستریت یا رفلاکس درمان می‌شوند. اگر درد بالای شکم دارید و درمان‌های معده جواب نمی‌دهد، لمس خط وسط شکم در حالت ایستاده و سرفه‌کردن را از پزشک بخواهید.
با چه چیزهایی اشتباه می‌شود؟
| حالت | ویژگی معمول | تفاوت کلیدی با فتق اپی گاستریک |
|---|---|---|
| گاستریت یا رفلاکس | درد یا سوزش بالای شکم، مرتبط با غذا | برجستگی قابل لمس ندارد؛ با معاینهٔ خط وسط جدا می‌شود |
| دیاستاز رکتوس | برآمدگی پهن و نرم در طول خط وسط هنگام بلند شدن از حالت درازکش | شکاف نقطه‌ای نیست و محتوایی بیرون نزده؛ می‌تواند همراه فتق هم باشد |
| توده چربی زیر پوست (لیپوم) | برجستگی نرم و متحرک زیر پوست | با ایستادن و سرفه تغییر نمی‌کند و ریشه‌اش در شکاف عضله نیست |
| فتق ناف | برجستگی دقیقاً در محل ناف | محل آن ناف است، نه بالاتر از آن |
این مقایسه فقط برای آشنایی است؛ جدا کردن قطعی این حالت‌ها کار معاینه است و گاهی تصویربرداری.
تشخیص
جراح معمولاً در حالت ایستاده و درازکش خط وسط شکم را لمس می‌کند و از شما می‌خواهد سرفه کنید یا سر را کمی بلند کنید تا شکاف و برجستگی آشکار شود. اگر برجستگی کوچک یا بیمار چاق باشد و معاینه به‌خودی‌خود کافی نباشد، سونوگرافی یا در موارد مبهم سی‌تی اسکن کمک می‌کند. یک گزارش «بدون فتق» هنگام استراحت همیشه نتیجهٔ قطعی نیست، چون فتق‌های کوچک گاهی فقط هنگام زور زدن دیده می‌شوند.
درمان
فتق اپی گاستریک با دارو یا ورزش بسته نمی‌شود. فتق بسیار کوچک و بی‌علامت ممکن است تحت نظر بماند، اما اگر علامت دارد، بزرگ می‌شود یا خطر گیرکردن مطرح است، درمان استاندارد ترمیم جراحی است. برای تفاوت‌های کلی روش‌ها، صفحهٔ روش‌های جراحی فتق را ببینید.
راهنمای مشترک انجمن‌های فتق اروپا و آمریکا (۲۰۲۰) که دربارهٔ فتق ناف و اپی گاستریک است، می‌گوید روش مطلوب ترمیم هنوز محل بحث است و شواهد این حوزه بیشتر کم یا متوسط‌اند؛ در عین حال استفاده از مش برای کاهش عود پیشنهاد می‌شود. دو مسیر رایج وجود دارد:
- ترمیم باز: برش کوچک روی ناحیه، بستن شکاف و در بیشتر موارد قرار دادن مش.
- لاپاراسکوپی: چند برش بسیار کوچک و دوربین؛ زمانی بیشتر مطرح می‌شود که شکاف‌ها چندتا باشند، نقص بزرگ باشد، یا لازم باشد کل خط وسط بررسی شود.
انتخاب بین این دو را اندازه و تعداد شکاف‌ها، وزن و پوست، سابقهٔ جراحی و ترجیح بیمار تعیین می‌کند. تا بعد از عمل، دوران نقاهت مشابه دیگر ترمیم‌های دیوارهٔ شکم است؛ بلند کردن بار سنگین را باید طبق دستور جراح عقب انداخت.
شرایط خاص
بعد از زایمان یا کاهش وزن: ضعف خط وسط ممکن است هم شکاف نقطه‌ای و هم دیاستاز ایجاد کند؛ برنامه را جراح پس از معاینه می‌نویسد. دربارهٔ حالت بعد از زایمان، فتق بعد از زایمان را بخوانید.
سابقهٔ جراحی شکم: برجستگی در محل برش قبلی فتق برشی است، نه اپی گاستریک؛ اطلاعات آن در فتق برشی بعد از جراحی آمده است.
عود: فتق ممکن است بعد از ترمیم برگردد، به‌ویژه اگر فشار شکم بالا بماند. سرفهٔ مزمن، یبوست و اضافه‌وزن را همراه جراحی کنترل کنید.
مراجعه در تهران
معاینهٔ حضوری در مطب دکتر حسین ذبیحی انجام می‌شود: تهران، شهرک غرب، بلوار فرحزادی، بالاتر از سه‌راه ایوانک، بیمارستان آتیه ۲، طبقهٔ ۱۷، بال جنوبی. ملاقات حضوری است و مشاورهٔ غیرحضوری ارائه نمی‌شود. طبق اعلام مطب، شنبه ۱۹ تا ۲۰ و دوشنبه و چهارشنبه ۱۶ تا ۱۹؛ پیش از مراجعه با دستیار هماهنگ کنید.
برای معاینه همین که بگویید «برجستگی بالای ناف» دارید کافی است. پیام آمادهٔ ابزار را بفرستید و اگر عکس برجستگی در حالت ایستاده و گزارش سونوگرافی دارید، همراه بیاورید. دربارهٔ سوابق دکتر، صفحهٔ معرفی دکتر را بخوانید.
برای معاینه، پیام آماده را بفرستید یا نوبت بگیرید.
پرسش‌های متداول
فتق اپی گاستریک خطرناک است؟
معمولاً کوچک است و خطر فوری ندارد، اما مثل هر فتقی ممکن است گیر کند. درد شدید ناگهانی، سفتی برنگشتنی برجستگی، تغییر رنگ پوست یا استفراغ یعنی اورژانس.
درد بالای شکم من از معده است یا فتق؟
نمی‌توان از روی درد تشخیص داد. اگر روی خط وسط بالای ناف نقطه‌ای حساس یا برجستگی دارید، یا درمان معده جواب نداده، از پزشک بخواهید خط وسط را در حالت ایستاده و هنگام سرفه معاینه کند.
چه زمانی باید برای فتق اپی گاستریک عمل کرد؟
وقتی درد یا ناراحتی دارد، بزرگ می‌شود یا خطر گیرکردن مطرح است. فتق بسیار کوچک و بی‌علامت را ممکن است جراح تحت نظر بگذارد؛ این تصمیم را معاینه می‌گیرد.
بعد از ترمیم ممکن است فتق برگردد؟
بله، احتمال عود وجود دارد. مش و کنترل عوامل افزایندهٔ فشار شکم مثل سرفهٔ مزمن و اضافه‌وزن به کاهش آن کمک می‌کند.
برای ویزیت چه چیزهایی همراه ببرم؟
فهرست داروها، گزارش جراحی‌ها یا سونوگرافی‌های قبلی و اگر ممکن است عکسی از برجستگی در حالت ایستاده و هنگام سرفه.
منابع علمی
Henriksen NA, Montgomery A, Kaufmann R, et al. راهنمای درمان فتق ناف و اپی‌گاستریک از انجمن فتق اروپا و انجمن فتق آمریکا. British Journal of Surgery. 2020;107(3):171–190. doi:10.1002/bjs.11489
قدم بعدی: معاینه و تصمیم شخصی
اگر برجستگی ثابت و بی‌علامت است، معاینه برای تعیین نوع آن کافی است؛ اگر درد دارد یا بزرگ‌تر شده، دیرتر نکنید. آدرس و مسیر در صفحهٔ تماس آمده است.
دستیار دکتر برای هماهنگی نوبت پاسخگوست.
یادآوری پزشکی: مطالب این صفحه صرفاً آموزشی است و تشخیص یا درمان فردی نیست. در شرایط اورژانسی با ۱۱۵ تماس بگیرید و برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج مشورت کنید.
دانشگاه علوم پزشکی تهران
