فتق کودکان یکی از مشکلات شایع در نوزادان و خردسالان است که معمولاً در ماههای ابتدایی زندگی خود را نشان میدهد. در واقع، فتق زمانی رخ میدهد که یک بخش از اندام داخلی بدن – که بیشتر اوقات روده است – از یک ناحیه ضعیف در دیواره شکم به سمت بیرون فشار وارد کرده و برآمدگی قابلمشاهدهای زیر پوست ایجاد میکند. این برآمدگی اغلب در اطراف ناف یا کشاله ران دیده میشود و در بعضی موارد هنگام گریه کردن یا سرفه کردن کودک برجستهتر میشود.
برای مشاوره تخصصی و تعیین وقت ویزیت با دکتر حسین ذبیحی، همین حالا با شماره واتس آپ مطب تماس بگیرید یا از طریق فرم نوبتدهی آنلاین وقت خود را رزرو کنید!
علت اصلی بروز فتق در کودکان، نقصهای مادرزادی در ساختار شکم است. بهعنوان مثال، در نوزادان پسر، کانال اینگوینال که در دوران جنینی مسیر عبور بیضههاست، گاهی پس از تولد بهطور کامل بسته نمیشود و همین باعث ایجاد فتق کشاله ران میشود. در دختران نیز اگرچه کمتر شایع است، اما احتمال بروز فتق وجود دارد.
والدین باید بدانند که فتق همیشه یک وضعیت اورژانسی نیست، اما نادیده گرفتن آن میتواند به عوارض جدی مثل فتق خفهشده منجر شود. در این حالت بخشی از روده در محل فتق گیر میافتد و جریان خون آن مختل میشود که میتواند خطرناک باشد. بنابراین، شناخت زودهنگام فتق و اقدام بهموقع، بهترین راه برای پیشگیری از مشکلات آینده است.
بیشتر بخوانید: تفاوت فتق بین مردان و زنان | علل، علائم و روشهای درمان
فتق اینگوینال رایجترین نوع فتق در کودکان است که بیشتر در نوزادان پسر مشاهده میشود. در این حالت، بخشی از روده از کانال اینگوینال بیرون زده و برآمدگی کوچکی در کشاله ران یا حتی کیسه بیضه ایجاد میکند. این فتق معمولاً در زمان گریه، خندیدن یا سرفه واضحتر میشود.
نکته مهم درباره این نوع فتق این است که خطر گیر افتادن روده در آن زیاد است. بنابراین، معمولاً نیاز به جراحی دارد و نباید والدین آن را نادیده بگیرند.
این نوع فتق در ناحیه ناف دیده میشود و به دلیل بسته نشدن کامل عضلات شکم در اطراف ناف ایجاد میگردد. فتق نافی معمولاً در هنگام گریه یا فشار به شکم بیشتر نمایان میشود. خوشبختانه در بیشتر موارد، این نوع فتق تا سن دو تا سه سالگی خودبهخود بسته میشود و نیازی به جراحی ندارد. با این حال، اگر بعد از این سن همچنان باقی بماند یا بزرگتر شود، پزشک ممکن است جراحی را توصیه کند.
فتق دیافراگمی یکی از جدیترین و نادرترین انواع فتق در کودکان است. در این حالت، بخشی از احشاء شکمی از طریق یک نقص در دیافراگم وارد قفسه سینه میشود. این وضعیت میتواند بر رشد و عملکرد ریهها تأثیر منفی بگذارد. معمولاً در بدو تولد یا حتی در سونوگرافیهای دوران بارداری تشخیص داده میشود و نیاز فوری به مداخله پزشکی دارد.
شناخت تفاوت بین این انواع فتق اهمیت زیادی دارد زیرا روشهای درمانی و میزان خطر هر یک متفاوت است. برای مثال، در حالی که فتق نافی اغلب خودبهخود برطرف میشود، فتق اینگوینال و دیافراگمی معمولاً بدون جراحی قابل درمان نیستند.
بیشتر موارد فتق کودکان ریشه در مشکلات مادرزادی دارد. این یعنی کودک از همان بدو تولد مستعد ابتلا به فتق است. به عنوان نمونه:
در فتق کشاله ران، کانالی که بیضهها از آن عبور میکنند پس از تولد باید بسته شود، اما اگر باز بماند، زمینهساز فتق میشود.
در فتق نافی، عضلات اطراف ناف بهطور کامل به هم نرسیدهاند و همین فضای خالی اجازه خروج بخشی از روده را میدهد.
فتق دیافراگمی نیز نتیجه تشکیل ناقص دیافراگم در دوران جنینی است.
علاوه بر نقصهای مادرزادی، برخی عوامل احتمال بروز فتق در کودکان را افزایش میدهند:
تولد نارس: نوزادانی که پیش از موعد به دنیا میآیند بیشتر مستعد فتق هستند زیرا اندامها و دیواره شکم هنوز کامل نشدهاند.
وزن پایین هنگام تولد: ضعف عضلات شکم در این نوزادان زمینهساز فتق است.
سابقه خانوادگی: ژنتیک نقش مهمی دارد. اگر والدین یا خواهر و برادر دچار فتق بودهاند، احتمال بروز آن در کودک بیشتر میشود.
یبوست یا سرفه مزمن: فشار بیش از حد روی شکم، خصوصاً در کودکانی که دیواره شکم ضعیفی دارند، میتواند باعث بروز فتق شود.
شناخت این عوامل به والدین کمک میکند تا کودکان در معرض خطر را بهتر تحت نظر داشته باشند و در صورت بروز علائم، سریعاً به پزشک مراجعه کنند.
بیشتر بخوانید: جراحی فتق کشاله ران ، باز یا لاپاروسکوپی
واضحترین نشانه فتق در کودکان، مشاهده یک برآمدگی یا توده نرم در بدن است. این برآمدگی میتواند در ناف، کشاله ران یا قسمتهای دیگر شکم ظاهر شود. معمولاً در هنگام گریه کردن، سرفه زدن یا زور زدن کودک، برآمدگی مشخصتر میشود و ممکن است در زمان آرامش ناپدید گردد.
در بیشتر مواقع این برآمدگی دردناک نیست و والدین آن را هنگام تعویض پوشک یا حمام متوجه میشوند. اما اگر توده سفت، دردناک یا تغییر رنگ دهد، میتواند نشانهای از عارضه خطرناک باشد که نیاز به اقدام فوری دارد.
فتق همیشه بیخطر نیست. برخی نشانهها هشداری هستند که باید جدی گرفته شوند:
درد شدید و ناگهانی در محل برآمدگی
استفراغهای مکرر بدون دلیل مشخص
تغییر رنگ پوست روی فتق (آبی یا بنفش شدن)
عدم توانایی در بازگرداندن برآمدگی به داخل شکم
بیقراری و گریه شدید کودک
این علائم میتوانند نشانه فتق خفهشده باشند؛ حالتی که در آن روده گیر میافتد و خونرسانی قطع میشود. چنین وضعیتی یک اورژانس پزشکی است و نیاز به جراحی فوری دارد.
تشخیص فتق معمولاً کار سختی برای پزشکان نیست. اولین قدم معاینه فیزیکی است. پزشک از والدین میپرسد که برآمدگی چه زمانی ظاهر میشود، در چه شرایطی برجستهتر است (مثل گریه یا سرفه) و آیا بهراحتی به داخل شکم برمیگردد یا خیر.
سپس با لمس محل مشکوک، پزشک بررسی میکند که آیا توده نرم، قابل جابهجایی یا سفت و گیر کرده است. اگر برآمدگی به راحتی به داخل بازگردد، احتمالاً یک فتق ساده است. اما اگر سفت باشد یا بازنگردد، خطر فتق خفهشده وجود دارد.
در مواردی که تشخیص تنها با معاینه کافی نباشد، پزشک ممکن است درخواست سونوگرافی بدهد. سونوگرافی یکی از بهترین روشها برای دیدن محل فتق و محتوای داخل آن (مثل روده یا بافت چربی) است.
در موارد پیچیدهتر یا مشکوک به فتق دیافراگمی، از اشعه ایکس یا MRI استفاده میشود تا جزئیات بیشتری از وضعیت اندامهای داخلی مشخص گردد. این بررسیها کمک میکنند پزشک بهترین تصمیم درمانی را بگیرد.
بیشتر بخوانید: فیلم لاپارسکوپی از فتق کشاله ران سمت راست
یکی از پرسشهای پرتکراری که والدین از پزشکان میپرسند این است که آیا فتق کودکان ممکن است بدون جراحی برطرف شود یا خیر. پاسخ به این سؤال بستگی به نوع فتق دارد. برای مثال:
فتق نافی: در بسیاری از کودکان تا سن ۲ تا ۳ سالگی بهطور خودبهخود بسته میشود. در این مدت عضلات شکم تقویت شده و بهتدریج فضای باز اطراف ناف بسته میگردد. به همین دلیل پزشکان معمولاً توصیه میکنند تا این سن صبر شود مگر اینکه فتق بسیار بزرگ باشد یا علائم خطرناک نشان دهد.
فتق اینگوینال (کشاله ران): برخلاف فتق نافی، این نوع فتق هرگز بهطور خودبهخود درمان نمیشود. خطر گیر افتادن روده در این نوع فتق زیاد است و به همین دلیل پزشکان جراحی زودهنگام را توصیه میکنند.
فتق دیافراگمی: این نوع فتق یک اورژانس پزشکی است و بدون جراحی امکان بهبود ندارد. چون بخشی از احشاء وارد قفسه سینه میشود و میتواند عملکرد ریهها را مختل کند.
بنابراین، اگرچه برخی از فتقها مثل فتق نافی ممکن است خودبهخود خوب شوند، اما بیشتر موارد نیازمند مداخله جراحی هستند. والدین باید بر اساس نظر پزشک متخصص تصمیمگیری کنند و از درمانهای خانگی یا روشهای غیرعلمی بهشدت پرهیز کنند.
جراحی فتق در کودکان یکی از رایجترین و درعینحال کمخطرترین عملهای جراحی محسوب میشود. این جراحی معمولاً تحت بیهوشی عمومی انجام میگیرد تا کودک هیچ دردی احساس نکند. روش کار بهطور خلاصه شامل مراحل زیر است:
ایجاد برش کوچک: پزشک یک برش کوچک در محل فتق ایجاد میکند.
بازگرداندن اندامها: بخشی از روده یا بافتی که بیرون زده است به جای اصلی خود در داخل شکم بازگردانده میشود.
ترمیم دیواره شکم: عضلات یا بافتهای ضعیف اطراف محل فتق تقویت یا بخیه زده میشوند تا از عود مجدد جلوگیری شود.
در بیشتر موارد، این عمل کمتر از یک ساعت طول میکشد و کودک همان روز یا روز بعد از بیمارستان مرخص میشود. دوره نقاهت کوتاه است و با مراقبتهای صحیح، کودک خیلی سریع به زندگی عادی بازمیگردد.
گاهی اوقات جراحی به روش لاپاروسکوپی انجام میشود. در این روش، پزشک از برشهای بسیار کوچک و دوربین مخصوص برای ترمیم فتق استفاده میکند. لاپاروسکوپی نسبت به جراحی باز درد کمتری داشته و دوره بهبودی کوتاهتری دارد. با این حال، انتخاب روش جراحی بستگی به شرایط کودک و نظر جراح دارد.
بعد از عمل فتق، بیشتر کودکان به سرعت بهبود پیدا میکنند. در اغلب موارد کودک میتواند همان روز یا نهایتاً روز بعد از بیمارستان مرخص شود. اما رعایت برخی نکات مراقبتی برای جلوگیری از عوارض ضروری است:
محدود کردن فعالیت بدنی: کودک نباید تا مدتی فعالیتهای شدید مثل دویدن یا پریدن داشته باشد. البته راه رفتن آرام و بازی سبک مشکلی ایجاد نمیکند.
مراقبت از محل بخیه: زخم جراحی باید تمیز و خشک نگه داشته شود. پزشک ممکن است پانسمان یا کرم مخصوص تجویز کند.
تغذیه مناسب: کودک میتواند پس از جراحی به رژیم غذایی عادی بازگردد، اما بهتر است از غذاهای سبک و هضمشونده استفاده شود. مصرف مایعات کافی هم اهمیت زیادی دارد.
پیگیری پزشکی: ویزیت پس از جراحی برای بررسی روند بهبودی ضروری است. در این ویزیت، پزشک مطمئن میشود که بخیهها درست جوش خورده و فتق دوباره ایجاد نشده است.
والدین باید مراقب علائمی باشند که میتوانند نشانه مشکل پس از عمل باشند. اگر کودک دچار تب بالا، قرمزی یا ترشح از محل جراحی، درد شدید یا تورم غیرعادی شد، باید فوراً به پزشک مراجعه شود.
بهطور کلی، درصد موفقیت جراحی فتق در کودکان بسیار بالاست و با مراقبت صحیح احتمال عود مجدد بسیار پایین خواهد بود.
فتق کودکان در نگاه اول ممکن است برای والدین ترسناک باشد، اما خبر خوب این است که با شناخت کافی و اقدام بهموقع، بهراحتی قابل درمان است. این بیماری اغلب به دلیل نقصهای مادرزادی به وجود میآید و در بیشتر موارد ارتباطی به سبک زندگی یا مراقبتهای والدین ندارد.
علائم فتق معمولاً به صورت برآمدگی در ناحیه ناف یا کشاله ران بروز میکند. والدین باید نسبت به این نشانهها حساس باشند و در صورت مشاهده تغییر رنگ، درد شدید یا عدم بازگشت برآمدگی به داخل شکم، بلافاصله به پزشک مراجعه کنند.
درمان اصلی بیشتر انواع فتق، جراحی است که خوشبختانه ساده و ایمن است. پس از عمل نیز با رعایت چند نکته ساده، کودک بهسرعت بهبود مییابد. نکته کلیدی این است که والدین از درمانهای غیرعلمی و باورهای اشتباه دوری کنند و تنها به نظر پزشک اعتماد داشته باشند.
فتق در کودکان پایان دنیا نیست؛ بلکه یک مشکل قابل درمان است که با آگاهی، آرامش و پیگیری بهموقع میتوان آن را پشت سر گذاشت.
آیا فتق فقط در نوزادان دیده میشود؟
خیر. فتق میتواند در هر سنی از دوران کودکی ایجاد شود، هرچند بیشتر در نوزادان و کودکان زیر ۵ سال شایع است. برخی فتقهای مادرزادی هم ممکن است تا مدتها پنهان بمانند و بعداً ظاهر شوند.
آیا فتق بدون جراحی درمان میشود؟
فقط فتق نافی در بعضی کودکان میتواند تا سن ۲ تا ۳ سالگی خودبهخود بسته شود. اما فتقهای کشاله ران و دیافراگمی تقریباً همیشه نیاز به جراحی دارند.
عمل فتق کودکان چقدر طول میکشد؟
جراحی فتق معمولاً کمتر از یک ساعت زمان میبرد و کودک همان روز یا روز بعد از بیمارستان مرخص میشود.
آیا کودک بعد از عمل نیاز به مراقبت خاصی دارد؟
بله. باید فعالیتهای شدید محدود شود، زخم جراحی تمیز بماند و ویزیتهای پس از عمل انجام شود.
آیا فتق میتواند دوباره بازگردد؟
احتمال بازگشت فتق بعد از جراحی بسیار کم است، اما در کودکانی که نارس به دنیا آمدهاند یا مشکلات زمینهای دارند، احتمال عود وجود دارد.
Request a free consultation
"*"فیلدهای ضروری را نشان می دهد
اطلاعات تماس
ساعت کاری
آخرین مقالات
خدمات ما
